گیج دما چیست؟
🌡️ گیج دما چیست؟
گیج دما (Temperature Gauge) وسیلهای است برای اندازهگیری و نمایش مستقیم دمای سیالات، گازها یا سطوح صنعتی.
این ابزار از پرکاربردترین تجهیزات اکونومیک (Instrumentation) است و در سامانههای گرمایشی، بویلرها، صنایع شیمیایی، نیروگاهها، کارخانجات غذایی و سیستمهای تهویه (HVAC) برای نظارت و کنترل ایمنی دما استفاده میشود.
به زبان ساده، گیج دما به کاربر نشان میدهد که آیا دمای سیستم در محدودهی کاری نرمال است یا نه، و از افزایش بیش از حد (Overheating) یا سرد شدن ناخواسته جلوگیری میکند.
⚙️ ساختمان و اجزای گیج دما
گیج دما از چند بخش اصلی تشکیل شده است:
- سنسور یا المنت حرارتی (Sensing Element): قسمت حساس به دما که با مادهی اندازهگیری در تماس است.انواع مختلفی دارد (بیمتال، گاز پر شده، مایع پر شده، RTD یا ترموکوپل).
- مکانیزم انتقال: تغییرات دما را از حسگر به عقربه منتقل میکند.
- صفحه مدرج (Dial): مدرجشده بر حسب واحدهای °C یا °F برای نمایش مقدار دما.
- عقربه: متناسب با تغییر دما حرکت کرده و مقدار را نشان میدهد.
- بدنه (Case): معمولاً از استیل ضدزنگ یا آلومینیوم ساخته میشود تا در برابر زنگزدگی، لرزش و حرارت مقاوم باشد.
- سوند یا Stem: لوله فلزی برای محافظت از المنت هنگام نصب درون خط لوله یا مخزن.
🔩 نحوه عملکرد گیج دما
عملکرد گیج دما به اساس فیزیکی حسگر آن بستگی دارد.
رایجترین انواع آن سه مکانیسم دارند:
-
گیج دما بیمتال (Bimetal Thermometer):
از دو نوار فلزی با ضریب انبساط مختلف ساخته شده که در اثر گرم شدن خم میشود.
این انحنا از طریق مکانیزم چرخدنده به عقربه منتقل و دما روی صفحه نشان داده میشود.
– مناسب برای کاربردهای عمومی و دمای متوسط (–۵۰ تا +۵۰۰ °C).
-
گیج دما گاز پر شده یا مایع پر شده (Gas / Liquid Filled):
دارای لامپ حسگر (Bulb) و موئین (Capillary) است. با افزایش دما، فشار گاز یا مایع افزایش یافته و عقربه حرکت میکند.
– برای اندازهگیری از راه دور و محیطهای با لرزش مناسب است.
-
گیج دما الکترونیکی یا دیجیتال:
از حسگرهای RTD (Pt100) یا ترموکوپل استفاده میکند و خروجی الکتریکی ۴–۲۰ mA یا RS‑485 دارد.
– دقت بالا، امکان اتصال به سیستم مانیتورینگ یا کنترلر صنعتی (PLC).
🔧 انواع گیج دما از نظر ساختمان و نصب
- نوع بیمتال (Bimetallic): ساده، مقاوم و پرکاربرد در تاسیسات، دیگ بخار، پمپ و خطوط آب داغ.
- نوع گازی (Gas Actuated): برای اندازهگیری دمای از راه دور تا چند متر با دقت بالا.
- نوع مایع پر شده (Expansion Thermometer): حساسیت خوب و مقاوم در برابر ارتعاش.
- نوع دیجیتال (Electronic/Digital): با نمایشگر LCD یا LED.
- نوع بدنه زاویهدار یا راست (Back / Bottom Entry): بسته به محل نصب انتخاب میشود.
🧠 عوامل مهم در انتخاب گیج دما
هنگام انتخاب گیج دمای مناسب باید چند فاکتور کلیدی را در نظر گرفت:
- محدوده دمای کاری: از –۵۰ تا +۶۰۰ درجه سانتیگراد، بسته به نوع حسگر.
- نوع سیال: برای محیطهای خورنده از بدنه و سوند استنلس استیل ۳۱۶ استفاده کن.
- فاصله نصب: اگر محل اندازهگیری از تابلو دور است، مدل لوله موئیندار (Capillary) انتخاب شود.
- دقت مورد نیاز: کاربرد کنترل یا هشدار (Precision Class 1 یا Class 0.5).
- شرایط مکانیکی: در لرزش بالا از گیج روغنی (Oil Filled) استفاده کن.
🧰 کاربردهای متداول
- بویلرها و سیستمهای حرارتی
- تاسیسات تهویه (HVAC)
- صنایع شیمیایی و پالایشگاهی
- صنایع غذایی و دارویی
- ماشینآلات صنعتی و کمپرسورها
- مخازن، خطوط بخار و روغن حرارتی
🏷️ برندهای معتبر و رایج در بازار
برندهای شناختهشدهی جهانی در ساخت گیج دما عبارتاند از:
- WIKA (آلمان): پیشرو در مدلهای بیمتال، گازی و دیجیتال
- ASHCROFT (آمریکا): دقت بالا و مقاومت حرارتی عالی
- Winters (کانادا)
- Nuova Fima (ایتالیا)
- Baumer (سوئیس)
و در ایران برندهایی مانند البرز ابزار، هیدروصنعت، بهتراش، نوین کنترل نیز تولید مدلهای قابل اعتماد دارند.
🧩 نگهداری و نکات ایمنی
- گیج دما را در محل بدون لرزش و در معرض دمای محیط پایدار نصب کن.
- از خم کردن بیش از حد سوند یا موئین خودداری کن.
- در محیطهای با فشار یا خورندگی بالا از ترموول (Thermowell) برای حفاظت سنسور استفاده کن.
- دستگاه را هر ۶ ماه کالیبره کن تا دقت اندازهگیری حفظ شود.
💡 جمعبندی
گیج دما ابزار حیاتی برای پایش و کنترل حرارت در فرآیندهای صنعتی است.
انتخاب صحیح نوع (بیمتال، گازی یا دیجیتال)، محدوده اندازهگیری، جنس بدنه و محل نصب، تأثیر مستقیمی بر دقت، دوام و ایمنی سیستم دارد.
بهترین گیج دما مدلی است که با شرایط واقعی فرآیند و محیط کاری هماهنگ باشد — یعنی مقاوم، دقیق و با طول عمر بالا.
نظری برای این وجود ندارد.